Klimat a życie społeczeństw. Naukowcy sprawdzili, czy mała epoka lodowa mogła wywołać kryzys w XVII-wiecznej Polsce

W ostatnich latach w naukach historycznych większą uwagę zwraca się na wpływ, jaki zmiany klimatu mogły mieć na rozwój społeczeństw. Na zdjęciu zima w Dolinie Chochołowskiej w Tatrach (luck36 / Pixabay)

W ostatnich latach w naukach historycznych większą uwagę zwraca się na wpływ, jaki zmiany klimatu mogły mieć na rozwój społeczeństw. Na zdjęciu zima w Dolinie Chochołowskiej w Tatrach (luck36 / Pixabay)

Małą epoką lodową (MEL) nazwano ostatni i jeden z najzimniejszych okresów w holocenie (czyli w najmłodszej i trwającej do dziś epoce geologicznej), klimatycznie trwający mniej więcej od 1570 do 1900 roku. Było to ochłodzenie klimatu występujące głównie na północnej półkuli. Temperatura obniżyła się wówczas o ok. 1 st. C. Mała epoka lodowa odznaczała się dużą zmiennością pogody, a zwłaszcza wyjątkowo zimnymi przednówkami.

Zmiany klimatyczne a życie społeczeństw

Nie ma podstaw, by uważać, że tzw. mała epoka lodowcowa wpłynęła na gospodarkę XVII-wiecznych społeczeństw, w tym Rzeczypospolitej Obojga Narodów, i doprowadziła je do katastrofy gospodarczej. Taką tezę opublikowała w „Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS) międzynarodowa grupa badaczy z udziałem dra Piotra Guzowskiego z Uniwersytetu w Białymstoku i dra Adama Izdebskiego z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

– W literaturze historycznej ostatnich lat, pod wpływem m.in. dyskusji o ociepleniu klimatu, zaczęto zwracać większą uwagę na to, w jaki sposób zmiany klimatu mogły wpływać na różne koncepcje historyczne – stwierdza dr Guzowski. Jak tłumaczy, w ostatniej dekadzie powstało przez to wiele koncepcji, według których to zmiana klimatu była decydującym czynnikiem przy np. upadku Rzymu czy rozpoczęciu wędrówek ludów.

Zwolennicy teorii kluczowego wpływu ochłodzenia na gospodarkę podają m.in., że ochłodzenie odbiło się w szczególności na krajach skandynawskich, zubożyło plony i uniemożliwiło połowy ryb. A ze względu na góry lodowe na oceanie przerwała się łączność z Grenlandią, osłabły kontakty z Islandią.

Brytyjski historyk Geoffrey Parker, badający m.in. właśnie konsekwencje gospodarcze małej epoki lodowej w XVII w., uważa, że Rzeczpospolita Obojga Narodów była przykładem państwa mocno dotkniętego skutkami ochłodzenia klimatu. Tę jego tezę, jako jedną z kilku, postanowił przeanalizować międzynarodowy zespół naukowców. Badacze omówili w artykule cztery przykłady zaczerpnięte z historii Europy i Ameryki, wśród nich znalazła się XVII-wieczna Polska.

Mała epoka lodowa była ochłodzeniem klimatu występującym głównie na północnej półkuli. Na zdjęciu zimowy krajobraz w Polsce, dokładniejsza lokalizacja nieoznaczona (tuchacha / Pixabay)

Mała epoka lodowa była ochłodzeniem klimatu występującym głównie na północnej półkuli. Na zdjęciu zimowy krajobraz w Polsce, dokładniejsza lokalizacja nieoznaczona (tuchacha / Pixabay)

Argumentacja badaczy

Wyniki badań przeczą dotychczasowym koncepcjom uznającym zmianę klimatu za główną przyczynę kryzysu dawnych społeczeństw. W ocenie naukowców nie ma żadnych dowodów potwierdzających, że nastanie małej epoki lodowej sprowadziło na Polskę katastrofę gospodarczą.

Dr Piotr Guzowski wyjaśnia: – W połowie XVII w., kiedy to w Rzeczpospolitej zaczynają wybuchać wojny, już od około stu lat kraj powinien odczuwać skutki małej epoki lodowcowej – a tymczasem jest to złoty okres historii Polski. Jak dodaje: – Gospodarka rozwijała się wówczas świetnie, eksportowaliśmy coraz więcej zboża, rosła liczba ludności. Nawet jeśli negatywna zmiana klimatu występowała – to do połowy XVII w. w gospodarce nie ma po niej śladu, ludzie się po prostu do niej dostosowali – podsumowuje.

Według naukowców dopiero potop szwedzki i wojna polsko-rosyjska pod koniec lat 50. XVII w. spowodowały zniszczenia, które sprawiły, że polska gospodarka i społeczeństwo straciły swoją odporność na „niepogodę”.

Zamiast zwykłej interpretacji źródeł historycznych

Przy weryfikacji tez o wpływie zmian klimatycznych na gospodarkę dawnych społeczeństw zastosowano interdyscyplinarną metodę badawczą. Do udziału w naukowym przedsięwzięciu zaproszono specjalistów z dziedziny nauk przyrodniczych, m.in. paleobotaników. W ten sposób oprócz źródeł pisanych można było przeanalizować także ówczesne materiały przyrodnicze i odtworzyć wahania klimatu w przeszłości oraz zmiany w krajobrazie, które dopełniają wiedzę o dawnym rolnictwie.

Jak komentuje dr Guzowski: – Przy takiej tematyce historyk nie może polegać tylko na źródłach historycznych, które są często niepełne lub niedopasowane do naszych potrzeb.

Badania sfinansowano m.in. w ramach grantu przyznanego w module „Rozwój” Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki.

Źródła: PAP, warwick.ac.uk, uj.edu.pl, zycieaklimat.edu.pl.

Tagi:

Drogi Czytelniku,

od 25 maja 2018 r. obowiązuje w Polsce Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych), w skrócie nazywane RODO.

W myśl tych przepisów, abyśmy mogli nadal dostarczać Ci treści naszego serwisu oraz pracować nad jego rozwojem, np. mierzyć jego zasięg, potrzebujemy Twojej zgody na przetwarzanie Twoich danych osobowych zbieranych przez pliki cookies, które podczas przeglądania naszych stron zapisują się na urządzeniu, z którego korzystasz.

Na dole niniejszej informacji znajduje się przycisk, którym możesz potwierdzić swoją zgodę. Twoje dane będą wykorzystywane w celach marketingowych oraz analitycznych. Więcej informacji znajdziesz na naszej stronie O prywatności.

Administratorzy danych i podmioty, którym będziemy powierzać przetwarzanie Twoich danych

Administratorem danych jest Fundacja „Nowa Epoka”, więcej infomacji znajdziesz na naszej stronie O prywatności.
Informacje o podmiotach, którym będziemy powierzać przetwarzanie Twoich danych także znajdziesz na stronie O prywatności.

W jakim celu będziemy przetwarzać dane:

  • analitycznym
  • by lepiej dopasować treści redakcyjne do Twoich zainteresowań
  • by zapobiec (np. poprzez wykrywanie botów) ewentualnym nadużyciom w usługach i zapewnić bezpieczeństwo korzystania z serwisu.

Zgodnie z nowymi przepisami masz prawo w dowolnym momencie wycofać swoją zgodę, żądać usunięcia Twoich danych. Jak to zrobić, opisujemy na stronie O prywatności.

Podstawy prawne przetwarzania Twoich danych osobowych

Każde przetworzenie Twoich danych osobowych musi mieć oparcie w odpowiednich przepisach. I tak, podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych w celach analitycznych oraz w celu zapewnienia bezpiecznego i niezakłóconego korzystania z serwisu jest tzw. uzasadniony interes administratora, opisany w art. 6 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE), tzw. RODO. W pozostałych przypadkach przetwarzanie Twoich danych będzie się odbywać na podstawie Twojej dobrowolnej zgody.

Jeśli więc zgadzasz się na przetwarzanie Twoich danych osobowych zbieranych przez pliki cookies, które podczas przeglądania naszych stron zapisują się na urządzeniu, z którego korzystasz, kliknij w poniższy przycisk.